Dit jaaroverzicht beschrijft recente ontwikkelingen op het terrein van keurmerken voor consumenten. Het overzicht is opgesteld door het Keurmerkinstituut ter gelegenheid van de derde verjaardag op 29 oktober 2001 van het keurmerk Goedgekeurd Keurmerkinstituut, de opvolger van het keurmerk van de Ned. Vereniging van Huisvrouwen en het Goedmerk.
Ontwikkelingen in 2001
Terugblik op vorige jaarrapporten
Conclusies
Zie ook de veel gestelde vragen over keurmerken en de catalogus van keurmerken voor consumenten.

In dit overzicht wordt veel verwezen naar informatie elders op deze site; mede daarom wordt dit jaarrapport alleen gepubliceerd op het Internet, en verschijnt het niet op papier.

Het Keurmerkinstituut registreert sinds oktober 1998 de ontwikkelingen op keurmerkgebied en legt ze vast in zijn Nieuwsbrief Keurmerken. Hierin zijn zoveel mogelijk berichten over de start en beëindiging van keurmerken voor consumenten opgenomen.

In 2001 blijkt de trend om keurmerken voor overheidsdiensten (veiligheid, onderwijs, e.d.) in het leven te roepen gestaag door te zetten. Nieuw is dat officiële adviescommissies van de overheid hierop aandringen; en de minister van Volksgezondheid heeft al een keurmerk voor softdrugs bepleit. Maatschappelijke en commerciële organisaties spelen in op deze trend, onder andere met de lancering van keurmerken voor brandveilige gebouwen (TNO, juli 2001), ongediertevrije hotels, restaurants en winkels (Kennis- en Adviescentrum Dierplagen, juni 2001), en veilige en schone zwembaden (LC/Recron/WVBZ, oktober 2000). De voorbeelden in deze alinea zijn ontleend aan de Nieuwsbrief Keurmerken.

Als primaire overheidstaken zonder voldoende waarborgen worden overgedragen of overgelaten aan private organisaties, zoals keurmerkverlenende instellingen, kan dit leiden tot ongewenste situaties. Onlangs (19 oktober 2001) liet het TV-programma Zembla zien hoe dit werkte toen de handhaving van de milieuwetgeving in de Haarlemmermeer bleek te falen, waardoor een vijver in een woonwijk ernstig was vervuild. De autoriteiten wasten hun handen in onschuld en verwezen naar een certificaat waarop ze meenden te kunnen vertrouwen - naar later bleek ten onrechte. Een ander voorbeeld betreft het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV), dat zich in een lastig parket bevond toen het TV-programma NOVA op 31 januari 2001 kritiek had op SKAL, de certificatie-instelling die het EKO-keurmerk beheert, en daarbij ook publieke taken voor LNV uitvoert. Na onderzoek heeft LNV besloten de publieke en private taken van SKAL beter te scheiden, maar de uitvoering van publieke taken blijft vooralsnog in handen van de private organisatie SKAL (brief LNV aan Tweede Kamer d.d. 19-07-2001).

In zijn eerste jaaroverzicht (1999) voorspelde het Keurmerkinstituut dat op het internet, naast bonafide keurmerken, ook pseudo-keurmerken zouden opduiken, die een vals gevoel van vertrouwen bij de consument wekken. Deze voorspelling is royaal uitgekomen: de catalogus van keurmerken van het Keurmerkinstituut telt nu vier keer zoveel internetkeurmerken als ten tijde van de voorspelling. Geen van deze keurmerken heeft een erkenning van de Raad voor Accreditatie, zodat onduidelijk is of de consument erop kan vertrouwen. In 2001 was de toename van internetkeurmerken duidelijk minder dan in 2000. De Consumentenbond maakte in september 2001 zelfs bekend dat men stopt met zijn internetkeurmerk "Web Trader". Een maand later bleek dat de Europese organisaties van consumenten en ondernemers, BEUC en UNICE, een richtlijn voor internetkeurmerken hebben opgesteld. Deze ontwikkelingen maken duidelijk dat er nog geen uitzicht is op vermindering van het aantal internetkeurmerken. Voor consumenten blijft het daardoor moeilijk onderscheid te maken tussen wel en niet betrouwbare internetwinkels.

In het vorige jaaroverzicht (2000) werd gepleit voor meer samenwerking op het internet van de onafhankelijke verschaffers van kwaliteitsinformatie voor consumenten. Zie ook het persbericht dat hierover is uitgegeven. De afgelopen twaalf maanden is op dit punt geen vooruitgang geboekt. Mede door de recente opheffing (oktober 2001) van de website www.consuweb.nl is de situatie eerder verslechterd.

De toenemende roep om keurmerken voor traditionele overheidstaken, zoals onderwijs, veiligheid en gezondheid is niet louter een reactie op spectaculair falend overheidstoezicht, zoals in Volendam en Enschede, maar ook op de teleurstellende resultaten van jarenlange deregulering en privatisering van overheidstaken. Minister Korthals van Justitie, die altijd sceptisch is geweest over de terugtredende overheid, zegt in een recent interview: "Waar de tucht van de markt ontbreekt om de organisatie goed te laten functioneren, is er altijd nog de tucht van de controle. Goed en zorgvuldig vastgelegd in wet- en regelgeving" (NRC Handelsblad, 11/10/01).

Het Keurmerkinstituut vindt dat primaire overheidstaken, zoals onderwijs, veiligheid en gezondheid, door of onder toezicht van de overheid op een hoog kwaliteitsniveau moeten worden uitgevoerd, met verantwoording naar de democratische organen. Er is niets op tegen daarbij gebruik te maken van de kennis en expertise van certificerende instellingen, maar de verantwoordelijkheid mag niet worden afgeschoven of verwaarloosd. Een productieve samenwerking tussen overheidstoezicht en certificatie kan niet zonder wettelijk vastgelegde kwaliteitscriteria en vergaande bevoegdheden om in te grijpen als het mis gaat. Private keurmerken die door maatschappelijke groeperingen in het leven zijn geroepen als reactie op falend overheidstoezicht, voldoen hier per definitie niet aan.